De verrijzenis van hervulbaarheid

Kan je het hardnekkige probleem van verpakkingsafval oplossen met sensibilisering en gedragsverandering, of moet het hele systeem radicaal om? Duurzaamheidexpert Stefaan Vandist maakt een stand van zaken op.

 

400 miljoen ton plastic

In het Noord-Hollandse openluchtmuseum de Zaanse Schans staat een rijtjeshuis waar je makkelijk aan voorbij loopt, maar dat wel 180.000 nieuwsgierigen per jaar over de drempel lokt. Het is een replica van de allereerste Albert Heijn-winkel uit 1887. Het winkeltje is een portaal naar een andere tijd. Een bevlogen verteller laat dagjestoeristen aan de lopende band zien hoe onze betovergrootouders winkelden, wat er bij gezinnen op tafel kwam en hoe de kruidenier ook bankier was voor het hele dorp.
 

De winkelrekken zijn een soort tijdscapsule met bakmeel, pruimtabak, witte kandij, wijnazijn, stroop… allemaal uitgestald in recipiënten die vandaag zeer gegeerd zouden zijn bij hobby-brouwers en keukenaanrecht-fermenteerferventen (mocht een Scrabble-speelbord breed genoeg zijn, kreeg je hier 65 punten voor). Omdat in 1887 alles in bulk verkocht werd, brachten klanten hun eigen potten en flessen mee naar de winkel. In één hoekje van de winkel zien we de allereerste voorverpakte producten opgang maken zoals VettolineSneeuwwit en Sunlight zeep.
 

We zappen meer dan een eeuw vooruit en inmiddels wordt ieder jaar 400 miljoen ton plastic geproduceerd waarvan 40% binnen de maand afval wordt. 10 miljoen ton daarvan (een vrachtwagen per minuut) komt in zee terecht. 30% van het geproduceerde plastic bestaat uit verpakkingsmateriaal. Slechts 9% daarvan wordt gerecycleerd (eigenlijk gedowncycled), en 32% komt op het land, in de zee of in de lucht terecht (door ongecontroleerde verbranding).

 

Plastic-fobie

In tussentijd groeit de irritatie en bezorgdheid bij consumenten. 24% van de Nederlandse consumenten vindt dat producten oververpakt zijn en 64% van de Britse consumenten getuigt zich vaak schuldig te voelen over haar plastic-verbruik. Ook in Vlaanderen stijgt het bewustzijn gestaag. In 2019 liet EMIS, de milieu-informatiepoot van VITO nog optekenen dat 43% van de Vlamingen zijn gedrag aanpast voor het milieu. In 2020 zou dat zijn toegenomen naar 58%. Afval netjes sorteren (60%), plastic-verpakking voorkomen (51%) en zo weinig mogelijk voeding verspillen (43%) zijn nog steeds de Top 3 acties om bij te dragen aan een beter milieu.
 

De stijgende aversie voor plastic wordt natuurlijk ook gemeten in het marktonderzoek bij merken en winkelketens. Het Zwitserse voedingsmiddelenconcern Nestlé wil tegen 2025 al haar verpakkingen recycleerbaar of herbruikbaar maken. Discount-grootgrutter Lidl wil 20% minder plastic in de winkelrekken tegen 2025 en wil 100% van de plastic-verpakking van haar huismerk recycleerbaar maken. Voor merken is verpakking snel uitgegroeid tot een innovatiespeerpunt. Vanuit historisch perspectief hebben supermarkten hun succes te danken aan gesmeerd lopende supply-chains, controle over houdbaarheid en dus ook aan plastic verpakking. Vandaag wordt verpakking beschouwd als het marketingkanaal dat het dichtst bij het aankoop- en gebruiksmoment staat. Slimmere verpakkingsoplossingen: daar wordt dus graag mee uitgepakt. 
 

In wetenschappelijke hoek wordt wel steeds vaker met de ogen gefronst bij de heksenjacht tegen plastic. Plasticverpakking mag dan wel heel zichtbaar en tastbaar zijn… wanneer je haar milieu-impact objectief becijfert via een zogenaamde levenscyclusanalyse, doet wegwerp-plastic soms meer goed dan slecht. Een Deens onderzoeksbureau berekende dat je een katoenen winkeltas wel drie jaar moet gebruiken alvorens het enige milieubesparing ten aanzien van plastic zakjes vertegenwoordigt. Met 71 wetenschappelijke studies onder de arm doorprikt de Amerikaanse professor Shelie Miller heel wat mythes die plastic-verpakking demoniseren tot de nieuwe sigaret. Want plastic is vaak een zeer goed wapen in de strijd met de derde grootste oorzaak van klimaatverandering: voedselverlies. Uit onderzoek van de OVAM waarbij ik zelf vijf jaar geleden betrokken was, blijkt dat de ecologische voetafdruk van een broodzak gelijk is aan de ecologische voetafdruk van één sneetje brood. De verhoudingen bij zuivel- en vleesproducten liggen daarbij een veelvoud hoger, zolang het plastic maar niet in de natuur terecht komt. Wat betreft inspanningen en resultaten zet Shellie Miller graag één en ander in perspectief: Een muziekfestival organiseren zonder plastic-afval is een grote inspanning, en levert ‘amper’ drie kilo co₂-besparing op per festivalganger op. Maar als je alle rundsburgers vervangt door veggie-burgers bespaar je 386 kilogram Co₂ per persoon.

 

Flesjes van papier 

Soms is het vanuit duurzaamheidsperspectief juist een troef om te kiezen voor wegwerp. Het Britse Frugalpac herdacht één van de meest traditionele verpakking – de wijnfles – tot een fles die voor 94% uit papiervezels bestaat, en zo tot vijf keer lichter is qua gewicht én ecologische voetafdruk. Johnie Walker kondigde ook een papieren versie van haar legendarische Black Label-fles aan en Carlsberg en Coca-Cola pakten in 2019 en 2020 ook al uit met prototypes van papieren flessen. 

 

De beste verpakking is geen verpakking

Delhaize bespaart inmiddels 13 ton verpakkingsmateriaal per jaar door groenten en fruit te ‘merken’ dankzij lasertechnologie. Het verplichte biolabel wordt in de schil van groenten en fruit gebrand. Komkommers kan je tegenwoordig ook beter bewaren dankzij een eetbare coating in plaats van een plastic krimpfolie en verpakkingsontwerper Holly Grounds ontwierp een verpakking uit zetmeel voor noodles die je mee mag oplossen in kokend water, en zo een kruidenmix vrijgeven. Dankzij Bite Toothpaste Bits is tandpasta nu verkrijgbaar in een glazen bokaaltje met tabletten en zeepfabrikant Lush experimenteerde in haar ‘Naked store’ met verpakkingsvrije winkelrekken door productinformatie via de smartphone en ‘augmented reality’ aan te bieden. Een nieuwe bonanza aan afbreekbare materialen en technologische benaderingen zorgt er in vele gevallen voor dat plastic-afval overbodig wordt.
 

Geïnspireerd door haar ontwerpersmotto ‘wij haten lucht’ (lucht transporteren…), is Ikea erin geslaagd sinds 2015 50% van haar verpakking te reduceren. Om de volgende grens te verleggen, experimenteert de meubelgigant met myceliumverpakking: een sterk, maar ook ultralicht en 100% organisch en composteerbaar materiaal uit worteldraden van zwammen. 

 

Food delivery: het nieuwe jachtveld voor plasticjagers

Omwille van een gesloten hotelrestaurant tijdens de tweede corona-golf zat ik op een avond in december 2020 met twee collega’s - en uitverkoren knuffelcontacten - in de gang van het hotel tussen een berg verpakkingsafval ons afhaaldiner te verorberen. De ironie wil dat we drie dagen op locatie gestationeerd waren om een strategische oefening te begeleiden rond verpakkingsvrije catering.
 

Food delivery was reeds voor de pandemie één van de snelst groeiende voedingstrends. Het Duitse bedrijf HelloFresh zag haar klantenbestand in 2020 met drie kwart toenemen, rijdt met vollere busjes dan ooit, en keek halverwege het jaar 2020 al vooruit naar een omzetverdubbeling. Ook de markt voor maaltijdbelevering is volgens Uber Eats sinds de pandemie nog eens meer dan verdubbeld, en dat betekent dus ook meer pizzadozen, tacotasjes, bamibakjes en sushischaaltjes. Voor de pandemie was Just Eat al met verpakkingen uit zeewiervezels op kruistocht om de jaarlijkse berg van 500 miljoen maaltijdverpakkingen uit wegwerp-plastic in de UK klein te krijgen. Dat herbruikbare fastfoodverpakkingen voor een Refillution kunnen zorgen toonde ontwerpbureau Priestman Goode tijdens de zomer van 2020 met haar Zero-boxes in Bento-stijl, vervaardigd uit een onafbreekbaar composiet van mycelium en vezels uit afvalstromen van de koffie-, cacao- en ananasteelt.

 

The Refillution

Eind de jaren tien zagen we de Californische koffieketen Bluebottle en Muuse.io al een eigen statiegeldsysteem uitrollen rond respectievelijk herbruikbare koffiebekers en RFID-gechipte drank- en maaltijdverpakkingen. 
 

Nieuwe, digitaal geschraagde logistieke systemen die consumenten bedienen met gebruiksvriendelijke en herbruikbare oplossingen blijken een knoert van een hefboom te zijn om verpakking te elimineren. Geïnspireerd door de melkboer van weleer experimenteert Loopstore met een delivery box waarin bekende A-merken in een premium hervulbare verpakking aan de deur bij consumenten wordt afgeleverd. Eén of twee weken later wordt de box met lege recipiënten terug opgehaald. 
 

MIWA onderzoekt ondermeer in Tsjechië samen met Nestlé hoe mensen met hun smartphone kunnen winkelen in digitale winkelrekken, en hoe big data rond consumptiepatronen kan helpen porties te optimaliseren in flatterende en hervulbare recipiënten. Blueland heeft zich dan weer door Nespresso laten inspireren. Consumenten kunnen een  abonnement nemen op was- en poetsproducten in de vorm van zeer geconcentreerde tabletten. Thuis kunnen ze dankzij een mooi vormgegeven set herbruikbare cleaning spray cansdishwasher cans en soapshakers hun eigen poetsmiddelen samenstellen. Gelijkaardige start-up en corporate venturing initiatieven in de Refillution luisteren naar de namen Limeloop, Liviri, DabbaDrop, Recup, Hepi Circle, Drinkfinity, Jean Bouteille, Vytal, reCIRCLE, Wally Shop, Freiburg Cup, KeepCup, Replenish en Smartbins.
 

In het brede amalgaan oplossingen valt Algramo op als hervulstation op wielen dat sinds augustus 2020 proefrijdt in de straten van The Big Apple met was- en poetsproducten.

 

Gedecentraliseerde frisdrankfabrieken

Nadat Colin Deblonde en Lucas Moreau tijdens de zomer van 2019 een flesje limonade uit een drankautomaat haalden in Antwerpen Centraal, bruiste het in hun hoofd van de vernieuwende gedachten. Dat dagelijks 1,3 miljard drankverpakkingen de prullebak in gaan nadat een product is geledigd dat voor minstens 80% uit water bestaat, leek vanuit hun Millennial mindset absurd. Kan dat niet opgelost worden door voorzichtig te schudden met de lineaire waardeketen van frisdrank? 
 

Anderhalf jaar later rolt Dripl een netwerk van frisdrankfabriekjes uit waar je je hervulbare drinkfles kan vullen met terplekke gemengde frisdranken. Zo spelen ze in op vier trends in één klap: de toenemende vraag naar gezondere dranken met volwassener smaken, groter milieubewustzijn én steeds grotere verwachtingen naar gebruiksgemak. Bovendien worden verkoopsdata bijgehouden tot de laatste druppel. Dripl is niet alleen een frisdrankenbedrijf, maar ook een hardware en software-bedrijf. 
 

Dat er volgens onderzoeksbureau Transparency Market Research in 2025 wereldwijd voor zo’n 9,4 miljard Euro hervulbare flessen een vast attribuut zouden worden van consumenten, is mooi meegenomen.

 

Stroomopwaartse innovatiestrategie

Volgens The New Plastics Economy, een studie van de Ellen MacArthur Foundation komt minstens 20% van de wegwerpverpakkingen in aanmerking voor herbruikbare alternatieven, en dat zou 10 miljard dollar per jaar opleveren aan nieuwe kansen voor ondernemers. Ellen MacArthur verenigde meer dan 1000 organisaties in de plastic-industrie rond haar Upstream Innovation Guide. Hier worden innovatiestrategiën gedocumenteerd om zowel afval te voorkomen als (merk)waarde te creëren, gebruiksgemak te realiseren en voorsprong te nemen op nakende wetgeving. 
 

Het centrale idee van Upstream Innovation is dat je afval kan voorkomen door innovatie-opportuniteiten te exploreren stroomopwaarts in de waardeketen. Dat betekent: richting samenwerking tussen producenten, logistieke bedrijven en retailers. Het probleem bij de bron aanpakken dus. Dat staat haaks op het stroomafwaarts kijken in de richting van consumenten, al zou het afvalprobleem worden opgelost dankzij sorteren, recycling, opruimacties op strand, Nederland Schoon- en Mooimakers-campagnes. Die opvatting kennen we ook van Rob Buurman, voorman van milieu-organisatie Recycling Netwerk Benelux. Decennialang hebben alle landen een eigen versie gekend van de ‘Keep America Beautiful-campagne’; een handige strategie om het idee te verkopen dat de burger zijn plastic zelf maar moet opruimen. Upstream innovation zet niet in op sensibilisering en gedragsverandering, maar op systeeminnovatie. Het idee dat een beter milieu begint bij jezelf, is steeds meer achterhaald. 

 

Stefaan Vandist is toekomstverkenner en innovatiestrateeg voor zowel bedrijven als overheden. Hij schreef samen met Herman Konings het boek We, Myself & A.I. Binnenkort verschijnt zijn tweede boek, Pretopia.

Tags: