Hoe coöperatieve supermarkten de economische logica uitdagen

Consumenten verwachten transparantie en betrokkenheid: eerlijke handel is hot, lokaal ondernemerschap leeft. Blijft de coöperatieve supermarkt een randverschijnsel, of wordt het een model voor de toekomst?

Alternatieve logica

Bij pioniersbedrijf Bees Coop, een coöperatieve supermarkt in het Brusselse Schaarbeek, zijn de klanten ook eigenaar. Zo’n tweeduizend Brusselaars kochten een aandeel van honderd euro en komen elke maand enkele uren meewerken. Bees Coop (600 m²) opende pas in september 2017, maar groeit zonder noemenswaardige reclamecampagne razendsnel. Het is de eerste echte coöperatieve supermarkt in ons land en ze is bij de eerste in Europa.

Bees Coop valt buiten de typische economische logica: doel is namelijk niet zo veel mogelijk geld uit het bedrijf te puren om dat aan de aandeelhouders door te sluizen. Het bedrijf wil zelfs uitdrukkelijk géén winst maken en kiest ervoor om de producenten een eerlijke prijs te geven. Op termijn wil het ook een sociale functie op zich nemen en contact aanknopen met de buurt waarin de winkel gevestigd is.

Park Slope in Brooklyn

Inspiratie haalde Bees Coop bij de Park Slope Food Coop, die 45 jaar geleden in New York is opgericht. Dat bedrijf bestaat nog steeds en telt maar liefst 17.000 leden. De mensen van Bees Coop brachten er een werkbezoek: “Het is gewoon erg motiverend voor mensen om met anderen te werken aan iets dat ze zinvol vinden,” zegt Park Slope-oprichter Joe Holtz. “Je creëert sterke banden, tussen mensen en deze plek, én tussen de leden onderling.”

De coöperatieve supermarkt in Brooklyn barst uit zijn voegen. Joe Holtz overweegt een expansie, maar daar is niet iedereen gelukkig mee. “Met een tweede locatie zouden we 14.000 mensen méér kunnen bedienen, maar de leden moeten beslissen.” Momenteel komen er alleen nieuwe leden bij, als er andere uit de coöperatie stappen. Park Slope Coop (560 m² winkeloppervlakte) bedient ook sterren als Maggie Gyllenhaal en haar man Peter Sarsgaard.

Iedereen werkt mee

Coöperatief slaat niet alleen op de bedrijfsvorm, maar ook op het feit dat wie er inkopen wil doen, mede-eigenaar moet zijn en 2,5 uur per maand in de winkel meewerkt: rekken vullen, kassa’s bemannen, vloeren dweilen, administratieve klussen doen en zelfs helpen bij de renovatie. In ruil krijg je een verrassend volledig aanbod van kwaliteitsproducten (veelal lokale seizoensproducten, meestal biologisch) tegen een scherpe prijs.

Het project van Bees Coop pakt consumptie radicaal anders aan. Klant-coöperant Yi: “De utopische kant van dit project spreekt me aan. Deze winkel is van iedereen hier. Waaraan je dat ziet? Het is maar een klein voorbeeld, maar in een gewone supermarkt zou ik de eieren nemen die nog het langst houdbaar zijn. Hier doe ik het andersom. Dit is immers ook mijn winkel en eieren die overblijven, zijn een verlies voor iedereen.”

Camilla in Bologna

Nog dit jaar gaat in Bologna de eerste Italiaanse coöperatieve supermarkt van start, Camilla. Zij namen Bees Coop als model: ook hier slaan mensen de handen in elkaar om rechtstreeks van de producenten in te kopen. Ook in dit samenwerkingsproject stellen de leden-eigenaars hun tijd ter beschikking voor het beheer en de uitvoerende taken. Momenteel zijn er 380 leden die alle taken in rotatie op zich nemen à rato van drie uur per maand.

Bij de selectie van de producten (lokale, biologische en fairtrade voeding en ook natuurlijke cosmetica en schoonmaakmiddelen) hanteert de coöperatie kwaliteit en duurzaamheid als de doorslaggevende criteria. Zo ondersteunt Camilla de familiale landbouw, als alternatief voor de industrie. De coöperatie streeft naar lage prijzen, maar met inachtneming van een billijke vergoeding voor wie tot de productie bijdraagt.

Het algemeen belang

Vanuit jarenlange ervaring in fairtrade en een sterk netwerk van biologische boeren willen de initiatiefnemers van Camilla een alternatief bieden voor de commerciële distributie. “Door de ‘chantage’ van de georganiseerde grootschalige detailhandel verliest de consument geleidelijk zijn koopkracht en vermindert de slagkracht van producenten – in de landbouw, maar ook andere. Directe verkoop is de weg om daaraan te ontsnappen.”

Zaken die alleen toegankelijk zijn voor meewerkende leden-eigenaars, kaderen in een bredere trend. Coöperatieven zitten in de lift, het aantal coöperaties in België steeg de voorbije jaren sterk: in 2015 waren het er 513 en in 2016 al 605. Naast het ultieme voorbeeld van de New Yorkse Park Slope Food Coop zijn er ook Europese inspiratiebronnen, zoals Coop La Louve in Parijs en The People’s Supermarket in Londen.

Lokale verankering en het vooropstellen van het algemeen belang zijn vitale aspecten, vindt Frédéric Dufays, econoom aan de KU Leuven. “Het doel overstijgt vaak de voordelen van de eigen leden. Je ziet dat bij Bees Coop – dat ook de buurt wil bereiken en iets voor het milieu en de gezondheid doet – maar ook bij coöperatieve aankopen van groene energie.” Kortom, de burger eist economische verantwoordelijkheid op en neemt het heft in eigen handen.